Wyspy Alandzkie - położenie, ludność, status państwowy

Flaga Wysp Alandzkich Rys historyczny Wyspy Alandzkie to terytorium rdzennie szwedzkie, formalnie jednak w granicach administracyjnych Finlandii. Szwecja utraciła Alandy w wojnie z Rosją 1808-1809. Podczas wojny krymskiej 1953-1856 wojska francuskie i angielskie zajęły umocnienia w Bomarsund, zmuszając Rosję do kapitulacji. W 1856 podpisano traktat pokojowy w Paryżu, ustanawiając jednocześnie Wyspy Alandzkie strefą zdemilitaryzowaną i zobowiązując Rosję do nieagresji w przyszłości. 6 grudnia 1917 Wyspy weszły w skład niepodległej Finlandii, wbrew protestom i petycjom mieszkańców. W 1921 w Genewie Liga Narodów zadecydowała o pozostawieniu Alandów w granicach Finlandii, przyznając im jednak znaczną autonomię. Jej prawa zapisane są w Akcie Autonomii Wysp Alandzkich, który w obecnej formie obowiązuje od 1993 roku. Określa on m.in. kompetencje alandzkiego parlamentu.

Traktat Paryski z 1856 o demilitaryzacji Alandów został po raz pierwszy złamany przez Rosję w 1914, która wbrew jego postanowieniom przystąpiła do budowy obiektów wojskowych w związku z wybuchem I wojny światowej. Na początku 1918, miesiąc po odzyskaniu przez Finlandię niepodległości, miała tu miejsce brutalna wojna domowa pomiędzy komunistami ("czerwoni") a nacjonalistami ("biali"), wygrana przez tych drugich.

Konwencja Alandzka Wobec przypadków naruszeń postanowień Traktatu Paryskiego, w 1921 potwierdzony on został tzw. Konwencją Alandzką (Ålandskonventionen), podpisaną przez przedstawicieli Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Islandii, Włoch, Łotwy, Polski, Wielkiej Brytanii, Szwecji i Niemiec. Konwencja określiła, że na terytorium wyznaczonym granicą zewnętrzną przez 17 punktów współrzędnych geograficznych [mapa 1] nie ma prawa przebywać ani poruszać się żaden obiekt wojskowy lądowy, morski ani powietrzny. Zabroniona jest też produkcja, import, eksport lub tranzyt broni i innych materiałów o podobnym charakterze oraz transport sił zbrojnych i sprzętu wojskowego przez to terytorium. Faktyczną strefę zdemilitaryzowaną stanowi odległość trzech mil morskich od jakiegokolwiek lądu (choćby najmniejszej wysepki) w ramach obszaru określonego granicą zewnętrzną [mapa 2]. Mapa pochodzi z roku 1938 i jest jedyną zachowaną mapą przedstawiającą granice strefy zdemilitaryzowanej Alandów. W latach 30-tych, wobec wzrostu napięcia międzynarodowego i groźby wybuchu nowej wojny, Szwecja i Finlandia planowały wspólną budowę obiektów wojskowych na Alandach (tzw. Stockholmsplanen). Nie pomagały masowe protesty i demonstracje mieszkańców. Dopiero zapewnienie Rosji o zaniechaniu prowadzenia działań wojennych na Wyspach powstrzymały te plany. Podczas II wojny światowej Finlandia złamała postanowienia Konwencji, wznosząc na Alandach umocnienia obronne. Działania wojenne były tu prowadzone zarówno przeciw Rosji jak i Niemcom. Po wojnie wszystkie obiekty wojskowe zostały zniszczone.

Wyspy pokoju Alandy nazywane są Wyspami Pokoju (Fredens öar). Obowiązuje tu zakaz przeprowadzania jakichkolwiek ćwiczeń militarnych, przelotu samolotów wojskowych i wpływania na wody wewnętrzne jednostek floty wojennej. Mieszkańcy tu urodzeni lub przybyli przed 12. rokiem życia zwolnieni są z obowiązku służby wojskowej.

Parlament (lagtinget) składa się z 30 członków, wybieranych na czteroletnie kadencje i zgrupowanych po wyborach 21.10.2007 w sześciu partiach politycznych: liberalna (Lib) - 10 członków, centrum (C) - 8, niezależna (OB) - 4, socjaldemokratyczna (Soc) - 3, konserwatywna (FS) - 3 oraz Przyszłość Alandów (ÅF) - 2. Parlament oprócz prac ustawodawczych uchwala także budżet oraz wybiera rząd.

Rząd (landskapsregering) składa się z sześciu ministrów, których reprezentuje premier (lantråd). Jest nim aktualnie Viveka Eriksson, wybrana 21.10.2007. Alandy posiadają jedno miejsce w fińskim parlamencie, które zajmuje riksdagsman Elisabeth Nauclér, natomiast reprezentantem rządu fińskiego na Alandach jest landshövding Peter Lindbäck. Wyspy są od 1957 członkiem Rady Nordyckiej, a od 1984 członkiem Nordyckiej Rady Ministrów.

Podział kompetencji Wyspy Alandzkie posiadają autonomię w zarządzaniu następującymi dziedzinami administracji państwowej: oświata, kultura, ochrona zabytków, opieka zdrowotna, ochrona środowiska, transport, komunikacja, policja, poczta, prasa, radio i telewizja. Dziedziny zarządzane centralnie przez państwo fińskie to: polityka zagraniczna, prawo i sądownictwo, handel i finanse. Podatki odprowadzane są do państwowego urzędu skarbowego w Helsinkach, natomiast dotacje rządu fińskiego dla Wysp Alandzkich wynoszą 0,48% dochodu narodowego, proporcjonalnie do liczby ludności zamieszkującej archipelag. W sprawach umów międzynarodowych dotyczących Wysp Alandzkich potrzebna jest zgoda ich przedstawicieli (co miało miejsce m.in. przed przystąpieniem Finlandii do Unii Europejskiej). Podobnie prawa autonomii Wysp Alandzkich nie mogą być jednostronnie zmieniane lub weryfikowane przez parlament fiński bez porozumienia z samorządem alandzkim.

Język Językiem urzędowym jest szwedzki, którym posługuje się 91,2% mieszkańców (1.1.2008). Napisy i szyldy w miejscach publicznych są wyłącznie szwedzkojęzyczne, podobnie wszelka korespondencja urzędowa od władz w Helsinkach prowadzona musi być w języku szwedzkim. Towary zawierające jedynie fiński tekst na opakowaniach lub instrukcje obsługi mogą nie być dopuszczone do sprzedaży.

Wyróznik pocztowy Flaga, godło, znaczki pocztowe Alandy szczycą się od 1954 własną flagą. Jest to szwedzki żółty krzyż na niebieskim tle z wpisanym w nim drugim, mniejszym, w kolorze czerwonym. Proporcje flagi to 26:17, w szerokości 16:3:4:3:26, w wysokości 12:3:4:3:12. Flaga wywieszana jest oficjalnie kilkanaście razy w roku, w tych samych dniach co w Finlandii. Ponadto 30 marca (Dzień Demilitaryzacji Alandów), w ostatnią niedzielę kwietnia (Dzień Flagi Alandzkiej) oraz 9 czerwca (Dzień Autonomii), na pamiątkę pierwszego posiedzenia rządu 9 czerwca 1922.

Godło Wysp Alandzkich przedstawia złotego jelenia na niebieskim tle, które to kolory symbolizują alandzki oficjalny kwiat gullvivan.

Ciekawostką i powodem do dumy Alandczyków są również własne znaczki pocztowe (od 1984), cenne w światowym środowisku filatelistów. Co roku poczta alandzka wydaje 10-15 nowych znaczków. Wyróżnik pocztowy Wysp Alandzkich to AX.

Prawo do czynnego udziału w wyborach lokalnych oraz prawo zakupu nieruchomości przysługuje wyłącznie urodzonym na Wyspach oraz zamieszkałym tu nieprzerwanie przez co najmniej pięć lat. W razie opuszczenia tego obszaru na dłużej niż pięć lat traci się te prawa.

Alandy a Unia Europejska Alandy są od 1.1.1995 członkiem Unii Europejskiej. Za przystąpieniem do niej głosowało 20.11.1994 w referendum 74% obywateli (w pozostałej Finlandii 52%). W przeciwieństwie do Finlandii i Szwecji, Wyspy Alandzkie nie podlegają ustaleniom Unii w zakresie prawa podatkowego. Podczas negocjacji integracyjnych Unii z Finlandią Alandy zagwarantowały sobie pełną niezależność od unijnej polityki celnej i podatkowej. Bezcłowy handel stanowi jedno z głównych źródeł dochodów mieszkańców Wysp. Ustalenia Komisji Europejskiej umożliwiły więc m.in. dalsze utrzymywanie sklepów wolnocłowych na promach zawijających na archipelag. Z drugiej jednak strony te same przepisy utrudniają import wielu towarów i artykułów codziennego użytku z powodu uciążliwej biurokracji celnej, co w konsekwencji rzutuje na poziom cen. Po przystąpieniu Polski i krajów bałtyckich do Unii Europejskiej, Wyspy Alandzkie pozostały ostatnią oazą wolnocłową na obszarze unijnym w tej części Europy.

Przeczytaj też artykuł Rzeczpospolitej z 21.10.2003 "Czy malutkie wyspy odłączą się od Finlandii" na temat wizji przyszłości Wysp Alandzkich.

Placówki konsularne W Mariehamn znajdują się konsulaty lub konsulaty honorowe Danii, Francji, Islandii, Łotwy, Holandii, Norwegii, Rosji, Wielkiej Brytanii, Szwecji, Niemiec i Węgier.

Tablice rejestracyjne Pojazdy zarejestrowane na Wyspach Alandzkich wyposażone są w tablice rejestracyjne różniące się wyglądem od tablic pojazdów w pozostałej Finlandii. W lewym górnym rogu białej, obramowanej niebieską linią tablicy o wymiarach 390x130 mm lub 335x130 mm wybite są litery CBY (od firmy Cainby produkującej tablice) oraz numer tygodnia i rok jej produkcji. W tym samym rzędzie widnieje godło, wyraz ÅLAND i flaga Wysp Alandzkich, poniżej zaś numer rejestracyjny składający się z kombinacji liter i cyfr w kolorze niebieskim. Wyróżnik literowy stanowią dwie litery ÅL lub trzy litery ÅLA, ÅLB, ÅLC itd., po których następuje jedna, dwie lub trzy cyfry. Numer ÅL 1 należy do jednego z samochodów rządowych. Aktualnie (grudzień 2007) przydzielany jest zasób numerów z serii zawierającej litery ÅLX. Występują również tablice indywidualne, na których zamiast numeru widnieją wyrazy wybrane przez właściciela pojazdu. W tym przypadku zasadniczy numer rejestracyjny wybity jest w prawym górnym rogu tablicy.

Zdjęcia: flaga i godło Wysp Alandzkich, budynek parlamentu i rządu wzniesiony w 1978, wyróżnik pocztowy AX, alandzkie znaczki pocztowe, charakterystyczny znak drogowy, samochód rządowy ÅL1, tablice rejestracyjne i wyróżnik regionu na pojazdach.